مدل چرخه عمر سازمانها و کاربرد آن درمدیریت استراتژیکHSE

 

سید شمس الدین علیزاده،  رضا میرزایی، مهدی یوسفی

 

چکیده

یکی از مدل های کاربردی در رابطه با تحلیل موقعیت سازمانها، روش تعیین دوره عمر سازمان می باشد. بر طبق این مدل هر محصول، صنعت یا کسب و کاری دارای یک دوره عمر است. بدین معنی که در یک مقطعی از زمان متولد و معرفی می شود، رشد می کند، به مرحله بلوغ می رسد و سپس مرحله اشباع و نهایتا پیری و زوال آن فرا می رسد.

لذا پس از اینکه جایگاه هر سازمان مورد شناسایی قرار گرفت، باید به گونه ای برنامه ریزی نمود که همواره سازمانها در مرحله رشد و بلوغ خود باقی بمانند. چرا که پس از آن در صورت هدایت و برنامه ریزی ناصحیح دوران پیری سازمان پدیدار شده و نهایتا نابودی سازمان را منجر خواهد شد.

با توجه به مفهوم کلی فوق، می توان گفت تئوری چرخه عمر در سیستم مدیریت HSE نیز کاربرد دارد و لذا از طریق تعیین جایگاه هر یک از عوامل فوق در طول منحنی می توان تصویری واضح و دقیق نسبت به اقدامات و تمهیداتی که باید در آینده در خصوص استقرار، اجرا و نگهداری این سیستم صورت گیرد، بدست آورد.

در این مطالعه چرخه عمر سازمانها و کاربرد آن در سیستم مدیریت HSE شرح داده شده و مختصری پیرامون هر یک از مراحل عمر سازمان  در قالب مدلهایPAEI  و CAPI بحث می شود و تصمیم گیریهای استراتژیک در هر مرحله مطرح می گردد.

 

کلمات کلید: چرخه عمر، سیستم مدیریت HSE، مدل PAEI، مدل CAPI، برنامه ریزی استراتژیک

 

  دریافت متن کامل 

 

 

 


مقدمه

یکی از مدل های کاربردی در رابطه با تحلیل موقعیت سازمانها، روش تعیین دوره عمر سازمان می باشد. بر طبق این مدل هر محصول، خدمت، صنعت یا کسب و کاری دارای یک دوره عمر است. بدین معنی که در یک مقطعی از زمان متولد و معرفی می شود، رشد می کند، به مرحله بلوغ می رسد و سپس مرحله اشباع و نهایتا پیری و زوال آن فرا می رسد.

لذا پس از اینکه جایگاه هر سازمان مورد شناسایی قرار گرفت، باید به گونه ای برنامه ریزی نمود که همواره سازمانها در مرحله رشد و بلوغ خود باقی بمانند. چرا که پس از آن در صورت هدایت و برنامه ریزی ناصحیح دوران پیری سازمان پدیدار شده و نهایتا نابودی سازمان را منجر خواهد شد.

با توجه به مفهوم کلی فوق، می توان گفت تئوری چرخه عمر در مواردی همچون محصولات، بازار، خدمات، تکنولوژی و صنعت نیز کاربرد دارد و لذا از طریق تعیین جایگاه هر یک از عوامل فوق در طول منحنی می توان تصویری واضح و دقیق نسبت به اقدامات و تمهیداتی که باید در آینده صورت گیرد، بدست آورد.

در این ارتباط مطالعه رفتار و عملکرد شرکت ها و سازمانها درطول دوره عمرشان نیز قابل توجه می باشد. برای مثال ضرایب شدت و تکرار حوادث و یا میزان حوادث مرگبار همواره یکسان نبوده و بسته به هر مرحله از دوره عمر متفاوت می باشند.

لازم به ذکر است در شکل گیری هر یک از مراحل عمر سازمان عوامل متعددی از جمله ماموریت و رسالت سازمان، فناوری، ساختار سازمانی، مالکیت سازمانی، وضعیت بازار، فرهنگ حاکم و بسیاری از موارد دیگر دخالت مستقیم خواهند داشت.

در شکل (1) مراحل اصلی نمودار چرخه عمر سازمان[1] به همراه خصوصیات و ویژگیهای هر دوره مورد اشاره قرار گرفته است.

هر یک از این مراحل اصلی عبارتند از:

ü       تولید، توسعه و معرفی[2]

ü       رشد[3]

ü       بلوغ و اشباع[4]

ü       پیری و زوال و سقوط[5]

در منحنی دوره عمر سازمان هر چه فاصله دوره رشد و دوره بلوغ کوتاهتر باشد، نقش فعالیتهای تحقیق و توسعه[6] بیشتر می شود و در واقع در این سازمان هاR&D از جایگاه بسیار ویژه ای برخوردار می شود. صنعت کامپیوتر و ارتباطات از این دسته صنایع محسوب می شوند و بالعکس هر چه فاصله دوره رشد و دوره بلوغ طولانی تر شود، نقشR&D در این صنایع کمتر می شود. صنعت فولاد از این دسته صنایع می باشد.

 

منحنی چرخه عمر سازمان دارای دو نقطه ضعف اساسی می باشد، اولا مدت زمان دو مرحله در منحنی دوره عمر از صنعتی به صنعت دیگر فرق داشته و تشخیص اینکه سازمان در حال حاضر در چه مرحله ای است، بسیار مشکل است. مانند تفاوت در مدت زمان دو مرحله در منحنی دوره عمر دو صنعت کامپیوتر و فولاد. ثانیا سازمانها از طریق نوآوری می توانند شکل منحنی دوره عمر را تغییر دهند. بعبارت دیگر قبل از رسیدن به مرحله اشباع مرحله تولید و رشد دیگری را آغاز نمایند، مانند شرکت اینتل.

در اینجا مختصری پیرامون هر یک از مراحل عمر سازمان (شکل 2) در قالب مدلهایPAEI  و CAPI بحث می شود و تصمیم گیریهای استراتژیک در هر مرحله مطرح می گردد.

 

مفهوم اصطلاحات PAEI

چه کاری باید انجام داد؟ Product یا PerformanceیاPurpose=اثربخش در کوتاه مدت =P

کار چطور باید انجام پذیرد؟ اداری، ضابطه گذاریAdministration = کارآیی در کوتاه مدت = A

چه وقت و چرا کار باید انجام پذیرد؟ خلاقیت و کارآفرینیEntrepreneurship = اثربخش در بلند مدت = E

چه کسی یا چه کسانی کار انجام دهند؟ سازماندهی و رهبریIntegration  = کارآیی در بلند مدت = I

 

مفهوم اصطلاحات CAPI

ائتلاف = Coalesced  = C                                                           اختیار= Authority = A

قدرت = Power = P                                                                     نفوذ = Influence = I

 

نقطه تولد سازمان

در واقع شروع حیات سازمان است. در این مرحله افکار پراکنده شکل گرفته و جمع می گردد و سازمان نیاز به خلاقیت (E) فوق العاده بالایی دارد و در واقع نقشE  درPAEI  بسیار مهم است، یعنی حالتpaEi را خواهیم داشت که در آنP.A.I  در درجه دوم اهمیت نسبت بهE  قرار می گیرد. اگر در این دوره به تعهدات و قرارها عمل نشود و سازمان نتواند بر مبنای نیازهای محیط شکل گیرد و متولی آن سازمان، مشخص نباشد در نتیجه سازمان به حرکت در نمی آید. در اینجاست که سازمان به سقوط بسیار زودرس منتهی خواهد شد که همان رابطه نافرجام است، یعنی فقط E  باقی می ماند که برای بقای سازمان کافی نخواهد بود. با توجه به اینکه بحث سیستم مدیریت HSE چند سال است که در ایران به عنوان یک مسئله مهم مطرح شده است بسیاری از سازمانها شروع به استقرار این سیستم نموده اند اما به دلیل عدم وجود خلاقیت در مدیریت HSE ، بسیاری از سازمانها نتوانسته اند به اهداف خود در این زمینه دست یافته و در واقع سازمان HSE آنها با مرگ زودرس همراه گشته و به نقطه اول که همان مدیریت سنتی است برگشته اند.

 

 

مرحله طفولیت و کودکی

اما اگر به مطالب فوق الذکر توجه کافی مبذول شود، سازمان به مرحله طفولیت و کودکی خواهد رسید. در این مرحله سیستم های سازمان نظیر بودجه بندی، پرسنلی و ... شکل می گیرند تا بتوانند خروجیهای سازمان را به حداکثر برسانند. در این مرحله، قدرت اجرایی در سازمان ضروری است تا سازمان بتواند تفکرات و ایده های مرحله تولد را به اجرا درآورد. اگر در این مرحله فقط قدرت اجرایی را افزایش دهیم، به طوری که سایر فاکتورها از جمله خلاقیت به فراموشی سپرده شود، به مرگ در طفولیت و کودکی خواهیم رسید که در واقع رشد سیستمها متوقف می شود و امید به رشد سیستم از بین می رود. از خصوصیات این مرحله، شکل گرفتن نیروها و سازمان می باشد و موسسین در فکر توسعه عقاید و ایده های ایجاد سازمان می باشند.

 

 مرحله رشد سریع

اگر ایده ها و نظرات ایجاد سازمان رشد کند، در آن صورت اختیار و تعیین ضوابط در مرحله رشد سریع، امکان رشد سیستم را فراهم می آورد. در این مرحله چون P در مرحله قبل تثبیت شده است، بایدEرا رشد دهیم تا ایده های جدید و خلاقیتها بوجود آمده و رشد نماید، یعنی از Paei به PaEi برسیم، اگر سیستم تابع فرد شود، یعنی i و  aبه فراموشی سپرده شوند، رشد واقعی سازمان متوقف می گردد و امکان حرکت به بالا سلب می شود و سازمان در تله موسس گرفتار می آید. یعنی PaEi به  P-E-تبدیل می شود. در مرحله رشد سریع اگر ضابطه گذاری قوی شود، یعنی a به سمت A ارتقاء پیدا کند و شرایط مطلوب فوق الذکر فراهم شود، سازمان از یوغ موسسین و مدیران اولیه خارج خواهد شد.

 

مرحله بلوغ

در اینجاست که مدیران حرفه ای جدید با هدف بوجود آوردن و مسلح نمودن سازمان به سیستم های جدید، می آیند تا بجای کمیت بیشتر، کیفیت مدنظر قرار گیرد تا سازمان به مرحله بعدی یعنی بلوغ برسد. لذا در اینحالت امکان تغییر اهداف نیز مطرح می گردد. زیرا تغییر رهبری و مدیریت حرفه ای در جهت کیفیت بیشتر، ممکن است موسس را از سازمان خارج کند که در آن صورت از تفکر و خلاقیت موسسین سود نخواهیم برد که به آن عمل« طلاق» گفته می شود و موجب پیری زودرس در سازمان خواهد شد.

اگر مدیران حرفه ای بنا به دلایلی نظیر عدم همکاری موسسین یا ... نتوانند به فعالیت در سازمان ادامه دهند و سازمان را ترک گویند، در آنصورت سازمان به رکود خواهد رسید که به آن «عدم بر آورد سیستم» می گوییم. یعنی در واقع سازماندهی به ضعف می گراید، لذا PAEi به PaEi تبدیل می شود.

مرحله تکامل

در این مرحله سیستم نهادی شده است و نظرات به طور نهادی اعمال می شود، زیرا در این مرحله سیستم وظیفه و ساختار سازمانی تثبیت شده ای دارد و بیشترین ارضاء محیطی در راستای نیازهای محیطی انجام می پذیرد و بازدهی سازمان قابل پیش بینی و کنترل است، بنابراین قابلیت رشد و سود در این مقطع وجود دارد. از خصوصیات بارز دوره تکامل برابری مسئولیت و اختیار و همچنین برابری انعطاف پذیری و کنترل پذیری در سازمان می باشد.

 

از مشکلات عمده دوره تکامل، عدم وجود افراد متخصص و حفظ حالت تکاملی می باشد. بهترین شرایط در عمر سازمانی، دوره تکامل یعنی حالتPAEI  می باشد. به عبارت دیگر همه فاکتورها حداکثر هستند و نقش رهبری نیز قابلیت قوی شدن را از دست نداده است.

لذا بهترین شرایط آن است که سازمان در مرحله تکامل باقی بماند. بنابراین بهترین دوره برنامه ریزی استراتژیک در سازمان ها، در دوران تکامل است تا ضمن بهره وری بیشتر، حالت تکامل حفظ شود.

 

مرحله ثبات

از خصوصیات دوران ثبات، قوی شدن رهبری و تضعیف خلاقیت ها می باشد که باعث بوجود آمدن انتظارات کمتر برای رشد و غلبه بر بازار، تکنولوژی و پیش قراول بودن می شود. همچنین باعث تمرکز بر توجه به روابط داخلی در مقابل توجه به خطرات محیطی می شود و برای حفظ ثبات، خلاقیت بتدیج از سازمان دفع می گردد و در نتیجه نوآوری ها متوقف شده و تضاد سازنده از بین می رود. در این مرحله چون سیستم پولدار نیز می باشد، سازمان نهایتا به اشرافیت روی می آورد.

 

مرحله اشرافیت

در اشرافیت به دنبال P, Eنیز به ضعف می گراید. یعنی به pAeI می رسیم. لذا پول و منابع مالی صرف کنترل سیستم ها می شود، تاکید بر رسمیت، لباس و درجه به عوض اینکه «چه باید کرد» و « چه باید انجام داد» شکل می گیرد، افراد نگران حیات سازمان هستند و بنابراین شعار این است که کارها طبق روال پیش برود و حرکتی جدید ایجاد نشود. لذا نوآوری در سیستم بسیار کم شده در نتیجه سازمان ممکن است جهت بدست  آوردن بازارها یا محصولات جدید اقدام به تصاحب شرکت های جوان بنماید.

در اشرافیت چون سازمان به سوی نابودی می رود و تولید، کار و اجرا ضعیف می شود،از pAeI به PA-I در دوره شروع بوروکراسی خواهیم رسید، یعنی خلاقیت به طور کلی از بین می رود و بحث بر سر اینکه «چه کسی باعث مشکل شد» به عوض اینکه «چه باید کرد» بوجود می آید.

در این مرحله تضادهای مخرب افزایش یافته و پویایی سازمان از دست می رود. در واقع سازمان فلج شده و از نظر رشد بخواب می رود و در نتیجه تمرکز بر جنگهای داخلی شکل می گیرد. در این مرحله فاصله سازمان با محیط بیشتر می شود و افراد متفکر که در شروع دوره با سازمان همراه بودند از سازمان بیرون می روند.

 

مراحل دیوانسالاری (بروکراسی) و مرگ

با ضعیف شدن قدرت اجرایی، سازمان با دیوانسالاری کاملا منفی و بوروکراسی کامل که فقط سیستم اداری را بدون عمل مثبت دیگری یدک می کشند، بوجود می آید و باعث می شود تا سیستم به زیر سیستم های زیادی بدل شده و حداکثر فاصله از محیط بوجود آید. چنانچه هیچ کنترلی در سازمان نباشد و سازمان بخواهد کار موثری انجام دهد، اولین مانع سیستم های داخلی خود سازمان می باشد، زیرا در این مرحله روابط بجای ضوابط و شعار بجای عمل در سازمان مرسوم است. لذا سازمان به نقطه مرگ خواهد رسید.

 

بحث و بررسی 

فاکتورهای شناسایی عمر سازمان به لحاظ موقعیت

چگونگی سیر مراحل فوق و راه برون رفت از هر یک از مسائل مطروحه در شکل (5) خلاصه شده است.

کلیه استراتژی های موثر بر شناخت محیط رقابتی سازمان و جایگاه خدمات آن در چرخه عمر پایه گذاری شده اند. اطلاعات و دانش درباره محیط، سازمان را قادر می سازد که چگونه و چه وقت می تواند رقابت موثری داشته، محصولات و خدمات خود را ارائه کند و منابع مورد نیاز را تامین نماید. محیط رقابتی بسیار پیچیده بوده و شامل عوامل بسیار زیادی می باشد که می تواند در ارتباط با وضعیت سازمان و رقبایش، موثر باشد. در هر مرحله برای رهایی از دامها باید به وجه مشترک دوایر توجه داشته باشیم.

مراجع:

1. علی احمدی، علیرضا و همکاران، نگرشی جامع بر مدیریت استراتژیک، انتشارات تولید دانش، 1382.

2.  فردآر، دیوید، مدیریت استراتژیک، ترجمه اعرابی و پارسائیان، دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1379.

3. ایساک، ادیزس، دوره عمر سازمان پیدایش و مرگ سازمان، محب سیروس، کاوه نشر اشراقیه، 1376.

4. خلیلی شورینی، سهراب، برنامه ریزی و مدیریت استراتژیک، انتشارت یادواره کتاب، 1377.

 

پی نوشت : به زودی تصاویر مقاله قرار می گیرد 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1]. The Lifecycle Model

[2]. Development & Embryonic

[3].Growth

[4]. Maturity 

[5]. Decline & Ageing  

[6]. R & D: Research & Development