جو ایمنی و فراتر از آن : یک چارچوب چند سطحی
جو ایمنی و فراتر از آن : یک چارچوب چند سطحی
سمانه حمیدی-سروناز امینی
Safety climate and beyond: A multi-level multi-climate framework ,Zohar Dov, Safety Science 46 (2008) 376–387
به دنبال بیش از 2 دهه تحقیق در مورد جو ایمنی بر اساس سنجش و کاربرد اکنون دیگر زمان پیشرفت و بازنگری فرا رسیده است. مقالۀ حاضر، توصیف کوتاهی است از چارچوب رایج به دنبال آن یک گسترش به چارچوب چند سطحی که جو ایمنی ، سطح گروه و سطح سازمانی را به صورت مجزا با مقیاس های سنجش متفاوت معرفی می کند. در این مقاله پس از ارائه بحث نظری و عملی مفاهیم شامل مشاهدات تجربی، مقاله ای ارائه می شود که طی آن پیش بینی شده تأثیر ایمنی محل کار بستگی به محیط مکمل آن دارد. که به عنوان محیط کار شخصی نامیده میشود. با اتصال این نظریات به طرحی از تحقیقی جدید می رسیم که برای تشویق و پیشرفت فاز اندازه گیری و عملیاتی کردن ارایه شده است.
نظرات ()
رفتار و فرهنگ ایمنی
می دانیم فرهنگ ایمنی در یک سازمان ، بیانگر نگرش کلی سازمان نسبت به ایمنی است، فرهنگ ایمنی مطلوب ، عاملی است که به موجب آن ، کلیه کار کنان ، اعم از مدیر عامل تا کارگران ساده ، متعهد می شوند که سهم عمده ای را در ایمنی خود و همکاران دیگر داشته باشند .
شرکتی که در راه ایجاد یک فرهنگ مطلوب ایمنی قدم بر می دارد بایستی کارکنان در همه سطوح را تشویق نماید تا در موارد ذیل کوشا باشند.
<!--[if !supportLists]-->1- <!--[endif]-->شرکت باید در بنا نهادن یک خط مشی و فرهنگ سازمانی خودش را وقف بکند. ( وقف در اینجا یک لغت کلیدی است.) این خط مشی و فرهنگ باید به همان صورت که به مسائل ، تولید، بهره برداری ، اجرا، سود، برنامه ریزی، فروش ، تحقیقات و سایر عوامل مهم در یک شرکت موفق می نگرد، به همان صورت نیز باید به مسئله ایمنی توجه کند.
<!--[if !supportLists]-->2- <!--[endif]-->مدیریت شرکت باید یک چارچوب کار ایجاد بکند که در آن خط مشی ایمنی به طور مؤثر در سرتاسر شرکت تداوم یابد.
<!--[if !supportLists]-->3- <!--[endif]-->رفتار ایمنی باید در ساختارهای سازمانی ، آرمان ها ، اهداف ، سیستم های پاداش و دیگر فرایندهای ضروری برای ادامه کار شرکت قرارداده شود. به عبارت دیگر باید برای پیشرفت ایمنی بها بگذارد و آن را مورد توجه قرار بدهد، به طوری که هر فرد متوجه شود که شرکت رفتار ایمنی را جدی می گیرد.
کارشناسان بر این باورند که ایمنی پیش از آنکه صرفاٌ جنبه عینی و اجرایی داشته باشد ، پدیده ای ذهنی است که ضرورت دارد در ذهن زندگی فردی و گروهی افراد ، جاگیر شود و این بدان معناست که ایمنی تعطیل بردا ر و فراموش شدنی نیست و ایمنی عین زندگی است.
اگر تمام موارد بالا انجام شود یک کار دیگر نیز خیلی مهم است : اولویت های شرکت باید تشخیص داده شود و ایمنی درست در رأس همه اولویت ها قرار بگیرد. نتیجتاً این بهترین تصمیمی است که مدیریت شرکت اتخاذ می کند . این تصمیم از نظر اخلاقی خوب است ، هم برای افراد خوب است و هم از جهت قابلیت تولید و سود دهی خوب است و اساساً برای هر صاحب سهمی در شرکت خوب می باشد. به سه دلیل عمده باید به ایمنی اهمیت اساسی داده شود. اولاٌ و از همه مهم تر ، ما به عنوان انسان نمی توانیم بپذیریم که افراد جان خود را از دست بدهند و یا در عملیات صدمه و آسیب ببینند، مخصوصاً اینکه تقریباً می توان از بروز همه حوادث جلوگیری کرد . ثانیاً جامعه انتظار دارد که هر کاری به صورت ایمن انجام بگیرد و اگر چنین حاصل نشود مقامات قانونی به منظور بالا بردن سطح استاندارد وارد عمل خواهند شد. تالثاً ، ایمن بودن برای کسب و کار مفید است .
اگر چه ممکن است شرکتی موجود باشد که استاندارد های قابل قبول را رعایت نکند ، و در این امر ناسازگار و به دنبال نتایج به خصوصی باشد و در ضمن خودش را کمتر وقف عموم بکند، ولی یک استدلال صحیح به این اصل اساسی ختم می شود که عمل ایمن و شایسته ، کاری خوب و ساده است . واضح است که یک ارتباط مستقیم بین مدیریت ایمنی خوب و مدیریت تجارت خوب وجود دار د. شرکت هایی با استاندارد های بالای ایمنی دارای عملکردهای با استاندارد بالا نیز می باشند این در واقع جای تعجب نیست ، زیرا اقداماتی را که مدیریت برای به دست آوردن ایمنی انجام می دهد دقیقاً همان هایی هستند که برای کسب سودمندی در تجارت لازم می باشند.
ابزارهایی را که مدیران برای بهبود ایمنی استفاده می کنند، همان ابزارهایی هستند که مدیران برای بهبود جنبه های دیگر تجارت استفاده می کنند . اینها شامل مواردی از قبیل تعیین اهداف ، نظارت بر جریان کار ، تصمیم گیری تحقیقی، رسیدگی به مسائل مبهم و استماع به کارمندان در همه سطوح می باشند. برای مثال یکی از کلیدهای راهگشا در عملکردهای ایمن ، دستورالعمل های عملیاتی هستند و مدیران باید این اطمینان را ایجاد کنند که دستورالعمل های حساس شناسایی و ثبت شوند .با این حال، گسترش دستورالعمل های پسندیده و ایمن و همچنین امضاء کردن مدارک خوش شکل ، تازه اول کار است . در مرحله بعد مدیران باید تضمین کنند که دستور العمل ها اجرا شوند.
یکی از ابزارهای حصول ایمنی ، روش اساسی و فراگیر « ممیزی ایمنی » می باشد، که از رسیدگی های فنی و مدیریتی دوره ای و گسترده تا بازرسی های مکررسرپرستی را شامل می گردد .مدیریت باید مرتباً مکان های عملیاتی را بازدید کند و آنها را مورد بررسی و تحقیق قرار دهد. شاید اپراتور ها دستورالعمل های لازم را دریافت نکرده باشند و یا در استفاده از آنها آموزش ندیده باشند. شاید دستورالعمل ها توسط شخصی در پشت میز نوشته شده که به عملیات ناآشنا بوده یا شاید اپراتورها ، دستورالعمل ها را دانسته و درک کرده باشند ولی این احساس و گمان در آنها ایجاد شده باشدکه اجرای آنها واقعاً اهمیتی ندارد. تنها مدیران متعهد اینگونه مسائل را متوجه می شوند و آنها را اصلاح می نمایند.
کلیاتی در ارتباط با فرهنگ ایمنی
کلیاتی در ارتباط با فرهنگ ایمنی
مهندس فرین فاطمی
دانشجوی کارشناس ارشد بهداشت حرفه ای
عملکرد سیستمهای ایمنی و بهداشت و به تبع آن شاخصهای مربوطه در نقاط مختلف دنیا با یکدیگر متفاوت است. بنا بر نظر دفتر بین المللی کار (I.L.O) امروزه تفاوت معنی دار در بهداشت و ایمنی شغلی در میان کشورهای مختلف تنها وابسته به تکنولوژی (دیدگاه سخت افزاری و نرم افزاری) نیست بلکه مهمترین اصل در پیشرفت یکپارچه اصول ایمنی و بازتاب آن در محیط کار (پیش نیاز اساسی در کاهش وقوع حوادث،آسیبها و بیماریهای شغلی) توجه به جنبه های فرهنگی و اجتماعی (دیدگاه زیست افزاری) است.
گزارشات ناشی از پژوهشها فرهنگ ایمنی ضعیف را در شرکتها عامل تعیین کننده حوادث مطرح می نماید. از سویی دیگر تغییر در رفتارها و نگرشهای افراد و تمرکز بیشتر آنها بر ایمنی تنها از طریق شکل گیری فرهنگ ایمنی تحقق یافته که شکل گیری این فرهنگ نیز مستلزم درک و شناسایی فرهنگ فعلی سازمان است.
فرهنگ ایمنی: مجموعه ای از باورها،هنجارها،انگیزه ها،نقشها و عملکردهای اجتماعی و فنی که موجب کاهش رویارویی کارکنان،مدیران،مصرف کنندگان و عموم مردم یا شرایط خطرناک و صدمه رسان شود.
ضرورت اندازه گیری فرهنگ ایمنی
پرداختن به راهکارهای ایمنی و بهداشت نظیر فرهنگ ایمنی در سازمان نه تنها احتمال بروز حوادث را کاهش داده بلکه همچنین دارای دارای منافع اقتصادی و مالی بوده که نشاندهنده بازگشت سرمایه در درازمدت به سازمان می باشد.
روشهای ارزیابی فرهنگ ایمنی
آشناترین ابزار برای اندازه گیری جنبه روانشناختی ، پرسشنامه جو/ فرهنگ ایمنی است. به این ترتیب که باورها ، ارزش ها ، انگیزه ها و ادراک فرد با استفاده از چند پرسش اندازه گیری می شود.
مصاحبه گروهی شیوه های رویارویی با وضعیت بحرانی به عنوان ابزارهای مکمل در تحقیقات پرسشنامه ای؛
روش های نمونه برداری ایمنی با استفاده از چک لیست اعمال نا ایمن در ارزیابی جنبه های رفتاری کارکنان سطوح پایین تر؛ رفتارهای کارکنان رده های بالا و مدیران بر پایه اقداماتی که برای بهبود وضع ایمنی به کار گرفته شده است،گزارش های شبه حوادث،بازرسی های هفتگی و... بررسی خواهند شد.
جنبه های سازمانی نیز که به وسیله ممیزی سیستم مدیریت ایمنی سنجیده می شود.
طراحی پرسشنامه فرهنگ ایمنی
طراحی سوالهای پرسشنامه فرهنگ ایمنی به عنوان ابزاری که توانایی سنجش نگرشها،کیفیت آموزش ایمنی و عملکرد مدیریت را داشته باشد،کار بسیار ظریف وحساسی است. نکاتی که در تهیه پرسشنامه فرهنگ ایمنی باید به آن توجه شود:
1- پرهیز از پرسش سوالات متعدد و فراوان در بخش سوالات زمینه ای.
2- تعداد سوالات باید به گونه ای باشد که بتوان به وسیله آنها تمام آیتمهای فرهنگ ایمنی مورد نظر محقق را سنجید.
3- سوالات در شرکت مورد نظر مصداق داشته باشد.
4- سوالات مورد استفاده از نوع بسته باشند یعنی پاسخ آنها قبلا" توسط پژوهشگر مشخص شده باشد.
5- سوالات مفهومی و ساده بوده و به صورت عبارات باز مطرح شوند.
نحوه ارتباط در پژوهش های پرسشنامه ای فرهنگ ایمنی
روش اجرای پرسشنامه های فرهنگ ایمنی نیز بهتر است خود اجرای نیمه نظارتی باشد زیرا طبیعت سوالات نگرش و حوادث به شکلی است که اگر از پاسخ دهنده به صورت شفاهی پرسیده شود یا فرد مجبور باشد در حضور افراد دیگر پرسشنامه را تکمیل نماید به احتمال زیاد به بعضی از سوالات جواب صحیح ( واقعیت موجود ) نخواهد بود. بنابراین در این روش پرسشنامه در اختیار فرد قرار می گیرد و پس از تکمیل آن توسط فرد جمع آوری می گردد و چنانچه پاسخ دهنده ها با سوالی مبهم روبرو شوند در اجرای نیمه نظارتی از پژوهشگر می پرسند و تفاوت آن با اجرای نظارت شده در این است که فرد پاسخ دهنده پرسشنامه را در حضور پژوهشگر تکمیل نمی نماید.
نحوه امتیازدهی پرسشنامه ها: امتیاز کلی فرهنگ ایمنی برای آزمودنی برابر مجموع امتیازهایی است که برای تمام سوالات دریافت نموده است.
تفسیر امتیازهای فرهنگ ایمنی
در مقیاس لیکرت باید مجموع امتیاز هر پرسشنامه با میانگین مقیاس مقایسه شود.
فرهنگ : زیر بنای استقرار سیستم ایمنی مبتنی بر رفتار
فرآیندها یا سیستمهای غیر رسمی عملکردهای متقابل اجتماعی بین اعضای گروهی است که قادرند رفتارهای داخل سازمانی را شکل دهند. فرآیندهای غیررسمی شامل نرم های اجتماعی و ارزشهایی است که توسط اجتماع حمایت میشوند.
Geller, E. S. The Psychology of Safety: How to improve behaviors and attitudes on the job. New York, NY: Chilton, 1996.
Krause, T.R. and Hidley, J. H. and Hodson, S. J. The Behavior-Based Safety Process. New York, NY, Van Nostrand Reinhold, 1990.
McSween, T. E. The Values-Based Safety™. New York, NY, Van Nostrand
چرا به شانس اعتماد می کنیم ؟
چرا به شانس اعتماد می کنیم ؟
ترجمه : مهندس داود کرمانی
کارشناس ایمنی صنعتی
منبع : سایت Tail Gate Safety Meeting Topics
آیا تا بحال موضوعی رخ داده که باعث شود شما قوانین و مقررارت ایمنی را رعایت نکنید؟ چقدر طول کشید تا تصمیم خود را عملی کنید ؟ از این کار چه چیزی نصیب شما شد؟ زمان کوتاهی طول می کشد تا یک مورد ایمنی را نادیده بگیرید، اما همان یک لحظه کافیست تا تمام زندگی شما را برای یک عمر تغییر بدهد . این بار می خواهیم شما در این فرصت به رفتارهای ایمن خود به هنگام کار یا بیرون از محل کار فکر کنید. ما در مورد نگرش شما به ایمنی و آنچه که شما می توانید با انجام آن تعهد خود را محکمتر کنید صحبت خواهیم کرد.
آیا همیشه ایمن کار می کنید؟
آیا شما 100 درصد نسبت به سلامت و ایمنی خود، همکاران، دوستان و خانواده متعهد هستید؟ آیا مواردی بوده که تعهد شما نسبت به ایمنی به اندازه ای که باید، محکم ، نبوده ؟ آیا شما تا بحال عمل خطرناکی انجام داده اید و از آن جان سالم بدر برده باشید( صدمه ندیده باشید)؟ انتظار نداشته باشید تا همیشه شانس با شما یار باشد . هیچ کس برای دچار حادثه شدن برنامه ریزی نمی کند. حادثه طیق تعریف یک رویداد برنامه ریزی نشده است . هیچ کسی نیست که صبح از خواب بلند شود و درحالیکه به سرکار می رود با خودش فکر کند امروز می خواهم دچار حادثه شوم پس بهتره مواظب باشم . تابحال شده که برروی پله آخر نردبان برود و مطمئن باشد که اتفاقی نخواهد افتاد. به همین دلیل بسیار مهم است که تعهد درونی به ایمنی داشته باشیم . تعهد به اینکه کار را درست انجام دهیم ، از حوادث پیشگیری کنیم ، خسارات را در هنگام وقوع حوادث کاهش دهیم .
حال اگر ریسک کنیم چه خواهد شد ؟
به زمانی فکر کنید که ایمنی خود را به خطر انداخته اید، مثلا یک دستورالعمل LOTO را به هنگام کار با تجهیزات برقی نادیده گرفته اید یا درحالیکه بشدت خوابتان می آید رانندگی کنید یا فقط بخاطر اینکه استفاده از تجهیزات کار در ارتفاع دست و پا گیراست از آن استفاده نکید. در آن زمان چه چیزی نصیب شما می شود؟ آیا زمان کوتاهی راحتی می ارزد به برق گرفتگی ، تصادف یا سقوط از ارتفاع؟ سلامتی خود را قربانی اعتماد به شانس یا بخت و اقبال نکنید. هر زمان که وسوسه شدید تا به شانس اعتماد کنید ، از خودتان بپرسید آیا این ریسک واقعا ارزش آن را دارد؟ تعهد کامل ، به ایمنی امر آسانی نیست .چه چیزی در تصمیم شما نسبت به تعهد به ایمنی دخالت دارد؟ آیا فشار ناشی از همسالان شما یکی از مشکلات شماست؟ آیا آنها فکر می کنند که اگر شما برای ایمنی وقت بگذارید کار بیهوده ای انجام داده اید؟ خیلی طبیعی است که تعهد شما به ایمنی مانند یک موج باشد. زمانی بالا و زمانی پایین ، قوی و ضعیف است . وقتی شما شاهد یک حادثه باشید یا در ارتباط با آن با شما صحبت شده باشد، شما اهمیت زیادی برای ایمنی قائل خواهید شد ولی متاسفانه گذشت زمان این اهمیت و تعهد را ضعیف می کند و این تراژدی ادامه پیدا می کند . اما با شناخت این چرخه می توان از تکرار آن جلوگیری کرد.
در مورد عادتهای کاری خود فکر کنید،
آیا زمانی بوده که شما کار خطرناکی انجام داده باشید؟
یا برعکس خیلی با احتیاط عمل کرده باشید؟
آیا این تعهد شما به ایمنی بستگی به شرایط بیرونی نظیر افراد حادثه شده ، دارد؟شما الزام و تعهد خود را اینگونه می توانید قوی کنید که باور داشته باشید که این تعهد فقط برای خودشماست. اگر شما نسبت به حوادثی که در اطراف شما اتفاق می افتد بی اهمیت باشید ، این نشاندهنده آن است که میزان تعهد شما دچار حرکت موجی شده است . شما می توانید از اتفاقاتی که برای دیگران می افتد درس بگیرید ( کسب تجربه کنید) اما برای قوی نگهداشتن تعهد خود بصورت همیشگی ، در رفتار ایمنی خود و چیزهایی که آنرا تحت تاثیر قرار می دهد، دقت کنید.
داشتن تعهد درونی به ایمنی و قوی نگهداشتن آن ، از برنامه های ایمنی ، دستورالعملها و قوانین بسیار مهم تر است. در حقیقت برنامه ها ، قوانین و دستورالعمل ها به میزان تعهد شما به ایمنی بستگی دارند.
از خودتان بپرسید که شما کجا با تمایل خودتان ایمن رفتار کرده اید ؟ آیا کاملا متعهد بوده اید ؟ در تمام زمانها ؟ آفرین !
یا اینکه نیاز به بهبود دارید؟ به خودتان قول دهید که روی آن کار کنید . از این کار خوشحال خواهیدشد.
فرهنگ ایمنی؛چیستی وچرایی
فرهنگ ایمنی؛چیستی وچرایی
نویسنده:محمد فریدن
این گفتار سعی دارد به معرفی عناصر اصلی مفهوم گسترده ای بنام فرهنگ ایمنی بپردازد.
فرهنگ سازمانی بر طبق تعاریف موجود فرهنگ سازمانی عبارتست از’ مجموعه ارزشها,باورهاوالگوهای رفتاری مشترک بین اعضای یک سازمان که نهایتا شخصیت ورویه آن سازمان را معرفی می کند‘. به بیان دیگر رفتار و نگرش اعضای سازمان تابعی است از فرهنگ حاکم بر آن.هدف از ارایه این تعریف شناسایی مفهوم مشابه ووابسته ای بنام فرهنگ ایمنی است. فرهنگ ایمنی
از مجموعه تعاریف ارایه شده دراین باب چنین بر می آیدکه فرهنگ ایمنی ’بخشی از فرهنگ کلی حاکم برسازمان است که بررفتارهاونگرشهای اعضادرموردایمنی تاثیرمی گذارد وبه آن جهت می دهد‘.
جو ایمنی (safety climate) مفهومی جدا ولی وابسته به فرهنگ ایمنی است ومعمولابه عنوان لایه سطحی مفهوم عمیقتری بنام فرهنگ ایمنی درنظرگرفته می شود.بااین وجودمرزبین این دومفهوم(فرهنگ ایمنی و جو ایمنی) بدرستی روشن نیست ومحققین بسیاری این دو مفهوم را بجای هم بکار برده اند.
فرهنگ ایمنی؛چرا؟در 60سال گذشته صنایع سعی کرده اندبه روشهای مختلفی آمارحوادث خودرا پایین بیاورند. همانطور که در نمودار ملاحظه می کنیداولین گام در این راه بهبود وضعیت سخت افزاری بود(استفاده ازحفاظهای مناسب,ماشینهاولوازم ایمن ترو...)گام بعدی که دردهه های 60و70 میلادی مورد توجه قرارگرفت انتخاب افرادمناسب وآموزش,برقراری نظامهای تشویق وپاداش و... ومرحله سوم توجه به سیستمهای مدیریتی وبخصوص سیستمهای مدیریت ایمنی بود. هریک ازاین گامهاآمارحوادث را تا مرحله ای که دیگربیش از آن امکان ندااشت,پایین آوردولی نهایتا به بنبست رسید.امروزه عقیده براین است که بیشتر حوادث وسوانح بواسته خطاهاوبی توجهی کارکنان بوجود می آید.بنابراین به نظر می رسدگام بعدی در جهت کاهش حوادث شغلی ایجاد یک فرهنگ ایمنی مناسب باشد. بدیهی است که بست وتوسعه فرهنگ ایمنی مناسب درمرحله اول موجب اصلاح رفتارهای فردی ونهایتا موجب کاهش خطاهای انسانی وحوادث می شود. فرهنگ ایمنی؛زیرساختهاامروزه تمایل زیادی برای ایجاد وتوسعه فرهنگ ایمنی مناسب در صنایع وجوددارد.اما به نظرمی رسدتارسیدن به شرایط ایده ال فاصله زیادی وجودداشته باشد.مثلا هنوزدربسیاری ازموارد تولیدبیشتر بر ایمنی ترجیح داده می شود.اما فرهنگی را فرهنگ ایمنی مثبت می نامیم؟ درپاسخ به این سوال باید بگوییم فرهنگ ایمنی مثبت و خوب ارزیابی می شود که: · مدیریت مرتبا از محیط کار بازدید می کندودرموردمسایل ومشکلات مربوط به ایمنی وبهداشت با کارکنان مشورت می کند.· اطلاعات جامع وکاملی د رموردایمنی دراختیار کارکنان قرار می گیرد.
· کارکنان می توانند نظرات وپیشنهادات خود(درموردایمنی وبهداشت) را به راحتی وباعلم به اینکه
· ایمنی همیشه اولین اولویت کاری است,حتی اگرموجب توقف تولیدشود.
دهند.
· کارکنان آموزشهاو تجهیزات ایمنی متناسب با شغلشان را دریافت می کنند وبودجه کافی برای این امور درنظر گرفته می شود.
· سیاست وخط مشی کلی ایمنی کاملا شفاف وصادقانه است و براساس مقصر دانستن افراد طراحی نشده است.
مدیریت پویا؛عامل اصلی ایجادیک فرهنگ ایمنی مثبت
اگرچه عوامل متعددی می تواننددرشکلدهی یک فرهنگ ایمنی مثبت موثرباشند,ولی ازنتایج تحقیقات انجام شده چنین برمی ایدکه مدیریت کلیدی ترین عنصر درمقوله فرهنگ ایمنی به حساب می اید.مروروبررسی متون ومطالعات مربوط به فرهنگ ایمنی روشن می سازذکهبرداشت کارکنان ازمجموع نگرشهاورفتارهای مدیریت نسبت به ایمنی,تولید,برنامه ریزی و... یکی از مفیدترین عناصر برای سنجش فرهنگ یاجوایمنی یک سازمان می باشد.همچنین تحقیقات موید آنست که سطوح مختلف مدیریتی روندهای ایمنی وبهداشت را ازجنبه های مختلفی تحت تاثیرقرارمی دهند,مثلا مدیران باتوجه به اهمیتی که برای ایمنی قایل می شوندوسرپرستان بواسطه نوع ارتباطشان با کارگران.
